Zdrowie i choroba w tradycji rdzennych mieszka艅c贸w Ameryki P贸艂nocnej

Przypisy

1. Mircea Eliade, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa 2001, s. 301.

2. Thomas E. Mails, Indianie jakich nie znamy, 鈥濼awacin鈥, nr 1 (18), 1992, s. 5.

3. David Bragi, Szaman XXI wieku. Tubylcze lecznictwo 艂膮czy duchowo艣膰 z nauk膮 zachodniej medycyny, 鈥濼awacin鈥, nr 2 (58), 2002, s. 13.

4. Robert Gessner, Massacre. A Survey of Today`s American Indian, New York 1931, s. 232.

5. Danuta Penkala-Gaw臋cka, Antropologia medyczna i etnomedycyna, 鈥濴ud鈥, t. 67. 1983, s. 9 鈥 12.

6. Ibidem, s. 18 鈥 20.

7. W艂odzimierz Pi膮tkowski, W stron臋 lecznictwa niemedycznego. Przegl膮d wybranych propozycji badawczych, w: Szkice z socjologii medycyny, red. Maria Libiszowska-呕贸艂tkowska, Mirona Ogryzko-Wiewi贸rkowska, W艂odzimierz Pi膮tkowski, Lublin 1998, s.25.

8. James Burgess Waldram, Revenge of the Windigo. The Construction of the Mind and Mental Health of North American Aboriginal Peoples, Toronto 2004, s. 276.

9. Ibidem, s. 272 鈥 273.

10. Ibidem, s. 274.

11. Ibidem, s. 276.

12. Ibidem, s. 283.

13. Zdzis艂aw Jan Ryn, Medycyna india艅ska, Krak贸w 2007, s. 86 鈥 88.

14. Medicine Grizzlybear Lake, Wprowadzenie do staro偶ytnej sztuki uzdrawiania Indian Ameryki P贸艂nocnej, Katowice 2006, s. 201 - 203. Autor jest rdzennym uzdrowicielem, po cz臋艣ci Karukiem, Senek膮 i Czirokezem. Sztuki uzdrawiania uczy艂 si臋 od szesnastu tradycyjnych lekarzy z r贸偶nych plemion (kobiet i m臋偶czyzn). Przez ponad dwadzie艣cia lat by艂 profesorem Native American Studies na Humboldt State University, Gonzaga University i Eastern Montana College.

15. Ruth Sawtell Wallis, Wilson D. Wallis, The Sins of the Fathers: Concept of Disease among the Canadian Dakota, 鈥濻outhwestern Journal of Anthropology鈥, vol. 9, nr 4, 1953, s. 431 鈥 435.

16. Ilona Gory艅ska, Utrzyma膰 wszech艣wiat w harmonii. Piaskowe obrazy Nawah贸w, 鈥濼awacin鈥, nr 3 (47), 1999, s. 21 鈥 22.

17. Claude L猫vi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 250 鈥 251.

18. Raymond A. Bucko, Stella Iron Cloud, Lakota Health and Healing, 鈥濻outhern Medical Journal鈥, vol. 101, nr 6, 2008, s. 596.

19. Ibidem, s. 597.

20. Robert W. Venables, Inne drzewa w innym lesie. 艢wiat wed艂ug Haudenosaunee. Doko艅czenie, 鈥濼awacin鈥, 3 [75], 2006, s. 8.

21. Szkodliwe obiekty s膮 na og贸艂 wysy艂ane przez osoby posiadaj膮ce nadnaturalne zdolno艣ci. Mog膮 to by膰 tak偶e ma艂e kamyki, zwierz膮tka, owady. Nie s膮 umieszczane in concreto, ale tworzone za pomoc膮 my艣li. Mog膮 one by膰 r贸wnie偶 wykorzystywane przez duchy, kt贸re niekiedy same osiedlaj膮 si臋 w ciele chorego. Odkrywszy przyczyn臋 choroby uzdrowiciele usuwaj膮 magiczne przedmioty przez ich wyssanie, zob. Mircea Eliade, op. cit., s. 301. Jest to jedna z najbardziej popularnych technik uzdrawiania, praktykowana na obu kontynentach ameryka艅skich. Oddzia艂ywa艂a ona silnie na psychik臋 chorych. Zazwyczaj stosowano j膮 bezkrytycznie, chocia偶 znane s膮 w膮tpliwo艣ci Qusealida z plemienia Kwakiutl, kt贸ry chc膮c zdemaskowa膰 oszustwa szaman贸w korzysta艂 z tej sztuczki podczas swoich seans贸w uzdrowicielskich, aby w ten spos贸b udowodni膰 jej bezskuteczno艣膰. Wda艂 si臋 tak偶e w sp贸r z tradycyjnymi lekarzami Koskimo, kt贸rzy twierdzili, 偶e skoro choroba jest pochodzenia nadnaturalnego 鈥 niewidzialnego, to powoduj膮ce j膮 cia艂o obce jest r贸wnie偶 niewidoczne i po wyssaniu wypluwali na r臋k臋 jedynie odrobin臋 艣liny. Twierdzili, 偶e skoro ich teoria choroby jest s艂uszna to nie ma nic do pokazywania, zob. Claude L猫vi-Strauss, op. cit., s. 249 鈥 251.

22. W贸dz S艂o艅ca. Autobiografia D. C. Talayesvy, Indianina z plemienia Hopi, opracowa艂 Leo W. Simmons, Warszawa 1964, s. 357 鈥 359.

23. Ibidem, s. 358.

24. Czarny 艁o艣. Opowie艣膰 india艅skiego szamana. Dzieje 艣wi臋tego cz艂owieka Siuks贸w Oglala opowiedziane poprzez Johna G. Neihardta (P艂omienn膮 Tarcz臋), Pozna艅 1994, s. 163.

25. M. Inez Hilger, Arapaho Child Life and Its Cultural Background, Washington 1952, s. 134.

26. Marielu L艖rler, Uzdrawiaj膮cy szamanizm. W kr臋gu medycyny szamanistycznej, Katowice 2003, s. 39.

27. Raymond A. Bucko, Stella Iron Cloud, op. cit. s. 597.

28. Gerald Mohatt, Joseph Eagle Elk, The Price of a Gift - A Lakota Healer's Story, University of Nebraska Press, 2002, s. 130 鈥 132. Nale偶y mie膰 艣wiadomo艣膰, 偶e wsp贸艂czesne pogl膮dy india艅skie nie odzwierciedlaj膮 idealnie intelektualnej rzeczywisto艣ci zamierzch艂ych czas贸w. Wp艂yw na to maj膮 g艂贸wnie zmieniona sytuacja spo艂eczna i polityczna, kontakty z innymi kulturami oraz panindianizm.

29. Leon Ratler, Zwierz臋ta w tradycyjnej religii Czarnych St贸p, 鈥濼awacin鈥, nr 4 (64), 2003, s. 34, 36.

30. Medicine Grizzlybear Lake, op. cit., s. 124.

31. Ibidem, s. 125.

32. Ibidem.

33. Ibidem, s. 125 鈥 126.

34. Wynikaj膮cych mi臋dzy innymi z wierze艅, wyobra偶e艅, 艣wiatopogl膮d贸w, predyspozycji psychicznych, uwarunkowa艅 kulturowych itp. Rozgraniczenie sfery psychicznej i duchowej cz艂owieka jest trudne. S膮 to obszary ludzkiego istnienia wzajemnie si臋 przenikaj膮ce ale te偶 posiadaj膮ce w艂asne cechy r贸偶nicuj膮ce. Cz臋艣膰 psycholog贸w postrzega obie p艂aszczyzny jako jedno艣膰, natomiast inni uznaj膮, 偶e psychika jest przedmiotem bada艅 naukowych w przeciwie艅stwie do duchowo艣ci b臋d膮cej przedmiotem docieka艅 religii. Inaczej rzecz ujmuj膮c te same problemy rozpatrywane s膮 obiektywnie i subiektywnie, zob. Andrzej Szydlak, Trauma psychiczna 鈥 szkoda duchowa, w: Zdrowie dobro wsp贸lne, red. Edward Ozimek, Pozna艅 2006, s. 153 鈥 154.

35. Do niegro藕nych chor贸b nie wzywano uzdrowicieli. Zajmuj膮ce si臋 domostwami kobiety, mia艂y swoje sposoby leczenia drobnych dolegliwo艣ci oraz potrafi艂y sporz膮dza膰 lekarstwa pomagaj膮ce przy niekt贸rych chorobach. Wiedzia艂y jak 艂agodzi膰 skutki uk膮sze艅 przez wszy, kleszcze, pch艂y, komary i inne dokuczliwe insekty. Na artretyzm i reumatyzm stosowano k膮piele parowe. Kobiety potrafi艂y r贸wnie偶 usztywnia膰 skr臋cone i z艂amane ko艅czyny, oraz opatrywa膰 czyraki i siniaki. Sporz膮dza艂y mikstury na biegunki, l偶ejsze dolegliwo艣ci 偶o艂膮dkowe oraz b贸le g艂owy. Kobiece 鈥瀉pteczki鈥 zawiera艂y cz臋sto specyfiki u偶ywane we wsp贸艂czesnej medycynie takie jak na przyk艂ad chinina, zob. Jon Manchip White, Everyday Life of the North American Indian, London 1979, s. 166.

36. W艂adys艂aw Szumowski, Filozofia medycyny, K臋ty 2007, s. 98 鈥 99.